Header2.png

VikiSosyalizm'den Bildirimler Alabilirsiniz!
Bunun için sağ alt köşedeki kırmızı beyaz çan sembolüne tıklayınız

Adnan Menderes

VikiSosyalizm sitesinden
Şuraya atla: kullan, ara
Adnan Menderes

Adnan Menderes (Tam adı: Ali Adnan Ertekin Menderes), (d. 1899 - ö. 17 Eylül 1961), eski başbakan, politikacı, hukukçu.

Yaşamı

Aydın'da doğdu. Baba tarafı İzmir'in en köklü âyan ailelerinden Katipzâdeler'in koluydu. Anne tarafından dedesi, II. Abdülhamid döneminde sivil paşalık unvanı edinmiş ve sarayla sürdürdüğü özel ilişkiler sayesinde kısa sürede zenginleşmiş büyük toprak sahibi Hacı Ali Paşa’ydı. Her iki aile 19. yüzyılın ikinci yarısında hız kazanan uluslararası ticaretin sağladığı imkanlardan servet ve iktidar sahibi olmuş komprador burjuvazinin köklü temsilcileriydi.

Küçük yaştayken anne ve babasının ölümü üzerine anneannesi tarafından büyütüldü. 1916'da askere alındı, 1918'de terhis edildi. Direnişe geçen çetelerin yanında Kurtuluş Savaşı'na katıldı. Savaş sonrasında toprak ağası hayatı sürdürdü. Köylülerin işgal ettiği toprakların geri alınmasıyla da genişleyen Hacı Ali Paşa’nın çiftliği kısa zamanda örnek bir modern çiftliğe dönüştü. İzmir’in köklü ailelerinden Evliyâzadeler’den Berrin Hanım’la evlendi ve böylelikle İzmir Suikastı Davası'ndan idam edilen Dr.Nazım ve gelecekteki siyaset arkadaşı Fatih Rüştü (Zorlu) ile hısım oldu.

1930 yılında Serbest Cumhuriyet Fırkası'na katılarak Aydın il başkanlığı yaptı. SCF kapatılınca Celal Bayar'ın aracılığıyla CHP'ye katılarak 1931'de Aydın milletvekili seçildi. 15 yıl boyunca bir milletvekili olarak komisyon raportörlüğü, parti müfettişliği gibi göreclerde çalıştı, aynı dönem Ankara Hukuk Fakültesi'ne girerek yüksek öğrenimini tamamladı. 1945'te Köylüyü Topraklandırma Kanunu'na karşı çıkan toprak sahibi milletvekillerinin öncülüğünü yaptı; kanunun öngördüğü reformların kendi 50-60 bin dönümlük çiftliği ni 3 bin 500 dönüme indirdiğini iddia etti. Meclis'te yaptığı konuşmanın ardından hemen istifa ederek, kamuoyunun dikkatini üzerine çekti. Celal Bayar, Fuad Köprülü, Refik Koraltan'la birlikte, CHP'de ve bazı kanunlarda reformlar içeren 'Dörtlü Tahkir' adıyla bilinen önergeyi imzaladı, dördü de CHP'yi karıştırmakla suçlanarak partiden atıldılar.

İstifasının ardından lise yıllarında tanıştığı Celal Bayar ve CHP'den atılan ötekil milletvrekilleri ile birlikte Demokrat Parti'yi kurdu.

1950 seçimlerinde iktidara gelerek 10 yıl sürecek olan başbakanlık sürecine adım attı. DP'nin kazandığı 1950 seçimleri sonrasında Parti başkanlığını bırakan Celal Bayar cumhurbaşkanı olurken, Menderes de başbakan oldu. Yükselen büyük ticaret burjuvazisinin önderliğinde kurulsn toprak sahipleri, sanayiciler, tüccarlar blokunun sözcüsü olarak tek parti döneminde oluşmuş halkın devlete karşı birikmiş tepkisinin tepkisini dile getiren Menderes önce CHP'yle özdeşleşmiş bürokrasinin hakimiyetinin kırılmasını sağladı. Dış siaysette Marshall Planı sayesinde yol, baraj, liman gibi alt yapı hizmetlerinde büyük bir gelişme sağlandı. Menderes'in ilk dönem başkanlığı sırasında eğitim, sağlık, sosyal yardım ve çalışma alanlarında belirli bir ilerleme gözlemlendi. 1954 seçimleri, iktisadi ve siyasi alanda birçok değişikliği gerçekleştiren DP politikasının desteklendiğinin göstergesi oldu. Ama, ABD destekli bu girişimler aynı zamanda dışa bağımlılığı, borçlanmayı ve enflasyonu körükleyici roller oynadı. Bunu sonunda ortaya çıkan ekonomik kriz aynı zamanda Menderes imajının da yıpranmasına yol açtı.

1957'de seçimleri bir yıl öne aldıran Menderes, başlangıçtaki popülist söylemin ve devlete karşı halkın koruyucusu imajının gerisindeki saldırgan niteliğini açığa vurmaya başladı. Evvelinde Menderes, DP iktidara gelir gelmez başlattığı komünist avıyla, 1952'de Türkiye Sosyalist Partisi'ni, 1953'te ise Millet Partisi'ni kapatarak muhalefetteki özgürlükçü temaların retorikten ibaret olduğunu kanıtlamıştı, giderek gözden düştüğü 1955'lerde ise yönetimine karşı sesini yükseltmeye başlayan herkese yönelik yoğun bir baskı kampanyası başlattı. Aynı yıl DP içinde başlayan ayrılıkları sonucunda; bir grup milletvekili ayrıldı ve Hürriyet Partisi'ni kurdu. 29 Kasım'da ise DP grubundan Menderes'in istifası istendi. bütün bu gelişmelere rağmen 1957 seçimlerini yine DP (Menderes) kazandı. 1960'ların başında muhalefet sadece sesini yükseltmekle kalmadı sokaklara dökülmeye de başladı. Uşak, Çanakkale ve Yeşilhisar'de olaylar oldu. 27 Nisan 1960'ta çıkarılan parti ve gazete kapatmak, tutuklama kararı vermek yetkisini içeren kanundan sonra olaylar giderek arttı. 28 Nisan'da İstanbul'da, 29 Nisan'da Ankara'da öğrenci gösterileri oldu. Her iki kentte de sıkıyönetim ilan edildi. Yine de 21 Mayıs'ta Ankara'da Kara Harp Okulu öğrencileri yürüyüş yaptı. 27 Mayıs'ta ise Türk Silahlı Kuvvetleri darbe yaparak yönetime el koydu.

27 Mayıs Askeri Darbesi sırasında Eskişehir'de olan Menderes tutuklanarak Ankara'ya getirildi ve sonra diğer tutuklularla birlikte Yassıada'ya gönderildi. Milli Birlik Komitesi tarafından kurulan Yüksek Adalet Divanı tarafından süren yargılanmaların sonucunda 'Anayasayı ihlal' suçundan ölüm cezasına çarptırıldı. Menderes, idam kararı Milli Birlik Komitesi tarafından onaylandıktan sonra Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu ile birlikte 17 Eylül 1961 tarihinde İmralı Adası'nda idam edildi.[1]

Ayrıntılar

  • Özel Harp Dairesi Adnan Menderes döneminde kurulmuştur.
  • Mahkeme kayıtlarına göre, Adnan Menderes'in kışkırtmaları sonucu 6-7 Eylül Olayları meydana gelmiş, "Demokrat İzmir" gazetesi yakılmak istenmiştir.[2]

Kaynak